اف. علي خام - ترجمه زينب همتي: آيا مي دانيد گياه مگس خوار چگونه طعمه اش را هضم مي  كند؟ ليزا ليگ (L.Leege) اكولوژيست گياهي واستاديار زيست شناسي دانشگاه جورجياي جنوبي در اين باره توضيح مي دهد.

شناخته شده ترين گياه حشره خوار موسوم به مگس گير ونوس (Dionaea muscipula) رفتار تغذيه اي منحصر به فردي را به نمايش مي گذارد: حشرات را به سمت خود جلب مي كند، آنها را مي كشد، هضم مي كند و نهايتاً شكارش را جذب بدن خود مي كند. از آنجا كه مگس گير ونوس يك گياه است و مي تواند غذاي مورد نياز خود را از طريق فتوسنتز بسازد بنابراين طعمه هاي غيرگياهي خود را مي بايست به شيوه اي متفاوت از روش مرسوم، هضم و جذب كند. اين گياه بومي سواحل شمالي و جنوبي كاروليناست و زيستگاه اصلي آن را مرداب ها و لجن زارهاي ساحلي تشكيل مي دهند. با توجه به اسيدي بودن خاك اين مناطق، هضم اوليه در اين گياه در جهت كسب نيتروژن و فسفر مورد نياز صورت مي گيرد. بنابراين مي توان چنين نتيجه گرفت كه اين گياه داراي سيستم گوارشي پيشرفته اي نبوده و در مورد هضم حشرات نسبت به جانوران تا حدودي متفاوت عمل مي كند. اما به راستي يك موجود ثابت و غيرمتحرك چگونه، طعمه اش را به سمت خود جلب مي كند، آن را مي كشد، هضم مي كند و سپس جذب بدنش مي كند؟ برگ هاي اين گياه تله  مانند و بسيار محكم هستند و شهد خوشبويي را ترشح مي كنند. در واقع با استفاده از اين شهد معطر، قربانيانشان را متوجه خود مي كنند. شكار، بي خبر از همه جا و در جست وجوي غذا بر روي برگ هاي اين گياه فرود مي آيد. اما ناگهان به موهاي زبر و ماشه مانند موجود بر سطح برگ ها گير كرده و به ناگاه پشت دندان هاي به هم قفل شده لبه برگ ها زنداني مي شود. بر روي سطح هر برگ ۳ تا ۶ موي ماشه مانند ديده مي شود. چنانچه يكي از اين موها براي دوبار متوالي لمس شود يا چنانچه دو تا از اين موها در فاصله زماني ۲۰ ثانيه در تماس با حشره اي قرار بگيرند، سلول هاي واقع بر سطح بيروني هربرگ به سرعت از هم باز شده و گيره هاي دندان مانند لبه برگ ها در يك چشم به هم زدن بسته مي شوند.

در اين ميان اگر حشره، ماده اي چون اسيد داوريك از خود ترشح كند، برگ هاي به هم قفل شده تحريك شده و فشار بيشتري را به حشره وارد مي كنند و همانند يك تمبر به بدن حشره مي چسبند (چنانچه يك رهگذر كنجكاو يا افتادن يك شاخه خشك شده موجب به كار افتادن اين مراحل شود حداقل يك روز يا بيشتر طول مي كشد تا برگ ها دوباره از هم باز شوند). پس از بسته شدن برگ ها و به دام افتادن شكار، غده  هاي گوارشي واقع در حاشيه داخلي برگ ها شروع به ترشح مايعاتي مي كنند كه قادرند بافت هاي نرم بدن شكار را در خود حل كرده، باكتري ها و قارچ ها را بكشند و با استفاده از آنزيم هاي خود حشره را هضم و مواد مغذي مورد نياز خود را استخراج كنند. در ادامه اين مواد مغذي از طريق برگ ها جذب گياه مي شوند ۵ تا ۱۲ روز بعد از شكار، برگ هاي گياه به منظور بيرون ريختن ته مانده اسكلت خارجي حشره  از هم باز خواهند شد. معمولاً پس از ۳ تا ۵ وعده غذايي، ديگر گياه اقدام به شكار نكرده و ۲ تا ۳ ماه غذاي مورد نياز خود را از طريق فتوسنتز به دست مي آورد. افرادي كه از اين گياهان در باغچه خانه خود نگهداري مي كنند مي  بايست مواظب تحريك بيش از حد آن باشند: پس از تقريباً ۱۰ بار بسته شدن ناموفق، برگ ها حساسيت خود را از دست داده و ديگر به هيچ تماسي پاسخ نمي دهند و نهايتاً به صورت يك گياه فتوسنتزكننده در مي آيند.

مگس گير ونوس پراكنش بسيار محدودي داشته و در بوته زارهاي شني سواحل شمالي و جنوبي كارولينا ديده مي شود و همين امر موجب شده كه به صورت يك گونه در خطر انقراض درآيد. اكوسيستمي كه از مگس گير ونوس حمايت مي كند سالانه آتش سوزي هاي مكرري را تجربه مي كند و همين مسئله باعث شده كه از طرفي منطقه از وجود گياهان رقيب مگس گير ونوس خالي شده و از طرفي نيتروژن موجود در خاك به صورت ماده فرار درآمده و وارد اتمسفر شود. بنابراين طي فصول آتش سوزي اين گياه از نظر تأمين نيتروژن مورد نياز خود در مخمصه قرار گرفته و مجبور است كه سه چهارم نيتروژن مورد نياز خود را با شكار حشرات به دست آورد. از طرفي اگر براي ۱۰ سال متوالي هيچ آتش سوزي اي در منظقه صورت نگيرد رقابت با ساير گياهان نيز، اين گياه را به سمت نور و شكار حشرات رانده و همين امر باعث كاهش جمعيت اين گياه مي شود. مگس گير ونوس يك نمونه  خيره كننده از چگونگي سازش موجودات با شرايط تنش زاست. در اين مورد ديديم چگونه اين گياه به هنگام كاهش نيتروژن خاك به عنوان يك شكارچي وارد عمل شده و نيتروژن مورد نياز خود را با شكار حشرات تأمين مي كند.